(второе эссе из цикла "Мораль") 

Лишь при свете ее произвол не может разгуляться, и лишь ее свет не может запятнать никакая тень. Лишь обращая взоры к ней, мы осознаем, чего мы чаем, и лишь при страхе перед ней мы доказываем, что являемся продуктами материи. Даже не любя ее, мы понимаем невозможность жизни без нее, и на протяжении истории многажды твердя о бессмысленности нашего существования, никогда не помышляли о бессмысленности свободы. Мы не любим ее потому, что она рассчитана только и только на наши собственные силы, а мы тысячелетиями заняты поисками ее обретения извне, окольными путями. Мы не любим ее потому, что ничто лучше нее не знает и не показывает нам бессилие, мелкоту и убожество. Любовь вызревает на почве, которой коснулось ее дыхание, смерть подтверждает свою справедливость, только являясь ее причиной, и история может оправдать свои тысячелетние грехи только как заблуждения на путях исканий Свободы. Всякая деятельность, цель и результаты которой не сообразуются со свободой, – вне морали.

   Ramiz Rövşən haqda xüsusi buraxılışa yazı yazmaq təklifini alanda Çexovun ən sox sevdiyim hekayələrindən olan «Rotşildin skripkası»nı, bilmirəm, neçənci dəfə oxuyurdum. Hekayənin qəhrəmanı tabutqayıran Yakov ömrü boyu əlləşib-vuruşub tabut düzəltməklə, arabir məclislərdə skripka çalmaqla baş girləsə də, evində içməli çaya belə qənaət eləsə də, yenə bu həyatdən nəf götürə bilmir ki, bilmir, hər dəfə gəlir-çıxarını hesablayanda filan qədər ziyana düşdüyünü görüb qəzəblənir. Bu adam hətta qürbətdə ölüb özgə bir ustanın düzəltdiyi tabuta qoyulan ölüləri, skripkasında çalınmamış mahnıları, çayda çoxdan bəri üzməyən gəmiləri, qarmağa düşməyən balıqları, ovlanmayan qazları-ördəkləri də öz ayağına yazıb zərərini oracan böyüdür ki, axırda belə bir məntiqi nəticəyə gəlir: yaşamaq yalnız ziyan, ölməksə mənfəət gətirir, çünki yaşadıqca insanın itirdiklərinin də sayı artır, itkiləri artırsa, deməli, insan bir az da yoxsullaşır, bir az da müflisləşir; əksinə, ölməklə insan, Vahid demiş, bu dərdin çarəsini asan eləyir, itirmək qorxusundan azad olur, çünki ölüm həyata qənaətin zirvəsidi, qənaətsə bolluq deməkdi, sərvət deməkdi, dövlət deməkdi...

Tofiq ABDİN

- Bəs eləysə, kimdi aranıza girən, nədi kəsən qarşınızı?

- Sənsən aramıza girən, çöllər sultanı, - Leylinin yerinə Məcnun dinmişdi, - sənin yaxşılığın kəsir qarşımızı. Mənim gövdəmə calamaq istədiyin bu əti-sümüyü məndən kimsə əsirgəmirdi. Sənin ədalətinə burda kimsə kəm baxmayıb. Ancaq təkcə ədalət azdı, çöllər sultanı. Sənin ədalətin ceyranı aslanın pəncəsindən qurtarar, di gəl, aslanı acından öldürər. Bilmək istəyirdim görüm, doğrudanmı, Leylini mənə qaytara bilərsən? Yox, çöllər sultanı, dünyada ədalət yaratmaq üçün təkcə ədalətli olmaq azdı.

Uğurlu Fəxri. LEYLİNİN MƏCNUNLUĞU hekayəsindən

***

Əslində buna deyərlər iki daş arasında bir iş görmək. Bu istilərdə zar-zor yazar Elçin Hüseynbəylinin "On üçüncü Həvari 141-ci Don Juan" roman-ekskurs (təbii ki, janrın xüsusiyyətlərindən yaxa qurtarmaq üçün roman-xatirə, roman-yol qeydləri kimi başqa ayamalar da vermək olardı) əsərini oxuduğum günlərdə tez-tez məndən soruşurdu: əsərimi oxudunmu? Oxuyuram,- deyirəm. Baho, nə yaman ağır oxuyursan, adamlar var deyir ki, mən elə bir nəfəsə oxudum.

Dünya onun içindən çölünə çıxmamışdı. Hələ nə iç vardı, nə çöl, nə aşağı, nə yuxarı, nə az vardı, nə də çox, nə səs vardı, nə boyaq. Yaranmamışların bir adı, bir rəngi, bir dadı vardı - nə adı, nə rəngi, nə dadı vardı. Yer göydən, çiçək otdan, quş buluddan, it atdan, erkək dişidən, qadın kişidən hələ ayrılmamışdı.

(первое эссе из одноименного цикла) 

Как-то я попытался доказать своему знакомому, советовавшему молодым строить семью, что брак в любом случае противоречит морали. Разумеется, моему оппоненту, мыслящему в стереотипах традиционной морали, мои суждения показались несколько неестественными, анормальными и даже аморальными, говоря его словами, логикой, направленной против жизни. По-моему, стоит остановиться на последней из этих оценок: да, мораль направлена против жизни, ибо наша жизнь со всеми писанными и неписанными правилами, искусственными нормами, именуемыми «общественной моралью», идет вразрез «с небом над нашими головами и законами морали внутри нас» (Кант). Когда возрожденные защитой Свободы извечные законы морали сводят человека лицом к лицу с обществом, эта жизнь со всеми ее радостями, преходящим счастьем переходит на сторону общества, и в результате мораль остается в постоянной оппозиции к доминирующим и господствующим в обществе нормам, меняющимся-вменяющимся правилам и порядкам, обычаям и традициям. Но, в отличие от иных оппозиций, еще никогда попытки этой морали взять в руки власть не реализовывались, даже в самых серьезных, ожесточенных (хотя этот эпитет не вяжется с вечной моралью) эскападах эта мораль капитулировала, не могла завладеть ничем, более того, что выпадало ей на долю, было распинаемо на кресте, сжигаемо на костре, подвергалось расстрелу… Буддизм, христианство, ислам – самые печальные и трагические проявления этого поражения. В архиве истории подобных фактов сколько угодно.

Türkiyədə çıxan «Baykara» (www.baykaradergisi.com) dil, kültür və ədəbiyyat dərgisinin 6-cı sayında azərbaycanlı qələm adamı, yazıçı-publisist Uğurlu Fəxrinin «Tanrı dağları» silsiləsindən «Dərviş» hekayəsi çap olunub. Dərginin baş redaktoru İbrahim Gümüş Azərbaycan oxucusuna yaxşı tanış olan (hekayə Bakıda Azərbaycan və rus dillərində 2006-2007 illərdə işıq üzü görüb) «Dərviş»i baş yazıda türkiyəlilərə bu sözlərlə təqdim edib: «Azərbaycanlı ünlü yazar Fəxri Uğurlu «Dərviş» adlı öyküsü ilə oxucularını başqa dünyalara çıxarmağa hazırlanır».

 Xatırladaq ki, «Dərviş» Türkiyə oxucusuna ilk dəfə ötən ilin noyabrında İstanbulda çıxan Azərbaycan nasirlərinin əsərlərindən ibarət «Dörd dördlük» adlı (Türkiyə türkcəsində «Mükəmməl dördlük» anlamına gəlir) topluda təqdim olunmuşdu. «Ufuk Ötesi Yayınları» nəşriyyatında işıq üzü görən topluda Uğurlu Fəxrinin yığcam bioqrafiyası da yer almışdı.

Ön söz

   “Sufizmin ensiklopediyası”. Bu ikicə söz indi həm də Rumi əsərlərinin uzun illər geniş təbliğ olunmasının səbəbi kimi səslənir. Kainatın və mikrokainatın - insanın içəri dünyasının neçə-neçə sirlərini misralarının arasına yığan Mövlana Cəlaləddinin fəlsəfi-psixoloji baxımdan olduqca dərin və tutumlu yaradıcılığı bəzən dövrünün bütün fəlsəfi təlimlərindən, hətta bütün dinlərdən yüksək tutulur. Sağlığında Mövlana özü də insanlara baxışında dini, irqi, sinfi ayrı-seçkilik kimi antiəxlaqi, antiinsani meyillərdən həmişə uzaq olub, müsəlmanlardan başqa bütpərəst, yəhudi, xristian sufiləri də öz cəmiyyətinə tərəddüdsüz qəbul edib. Rasional inamdan və Allahı dərkin rasional metodlarından imtina edərək Tanrını tanımağın intuitiv yolunu tutan, öz elmində insanı Əbədi Varlığa calayan hisslərə, dünyanın xeyir başlanğıcından törədiyinə və ədalət üstündə kökləndiyinə inanan, inandıran duyğulara söykənən, “mənimlə Allahın arasında heç kəs durmur” (Bayəzid Bəstami) deyə dövrün bütün təlimlərinin, hətta ismailizm kimi misilsiz fəlsəfi cərəyanın da kürəyini yerə vuran sufizmin ən güclü qollarından biri mövləvilik də, adından göründüyü kimi, Mövlananın adına bağlıdır.

“Məsnəvi”

   Deyilənə görə, bir gün Cəlaləddin Rumini kölgə kimi izləyən müridi Hüsaməddin ustadına deyir: “Mövlana, dərsdə və söhbətlərinizdə tələbələrə öyrətdiyiniz həqiqətləri özündə birləşdirən bir kitab, Sənayinin və Əttarın poemalarına bənzər nəsə bir əsər yaza bilməzmisiniz?” Mövlana həmin andaca heybəsindən bir kağız çıxarıb yazdığını Hüsaməddinə oxuyur. Bu, “Məsnəvi”nin başlanğıcı, “Neyin nəğməsi”nin ilk 18 beyti idi. “Məsnəvi” Rumi yaradıcılığının zirvəsi sayılır. Əlbəttə, bu birincilik əsərə bədii keyfiyyətlərinə görə yox, fəlsəfi-psixoloji tutumuna görə verilir. Tək-tək istisnaları çıxsaq, Mövlana bu əsərdə misranın poetikası üzərində çox da durmur, yəni bunu qarşısına məqsəd qoymur. “Divani-Şəms”dən fərqli olaraq Rumi “Məsnəvi”də rəmzlərə, alleqorik deyim tərzinə ilahi təmasdan yaranan hisslərin - sevgisinin, heyrətinin, kədərinin, qüssəsinin şəklini çəkmək üçün yox, öz ideyalarını, konseptual fikirlərini ifadə eləmək üçün əl atır. “Məsnəvi” sonralar bir neçə əsr şərqin ən böyük şairlərinin, filosoflarının istinadgahı oldu. Böyük sufi şair Əbdürrəhman Cami (1414-1492) bu poemanı “fars dilində Quran” adlandırmışdı (14-225). Məhz bu kitab çox keçmədən “sufizmin ensiklopediyası” adını aldı və sonra bu “titul” Mövlananın özünə şamil edildi. Şərqdə heç bir sufi yazısı “Məsnəvi” qədər yayılıb təbliğ olunmayıb. Əsərin orijinalda 500-dən artıq əlyazması günümüzə qədər qorunub saxlanıb. 25632 beytdən ibarət poema həcminə görə “İliada” və “Odisseya”nın cəminə bərabərdir; “İlahi komediya”dan iki dəfə böyük, “Şahnamə”dən isə iki dəfə kiçikdir.